Elke corrector leert de tekens. Of je nu bent opgeleid met het Chicago Manual of Style, de BSI-norm (BS 5261) of een moderne onlinecursus — correctietekens zijn de gemeenschappelijke taal tussen degene die de fout opmerkt en degene die hem herstelt.
Maar die taal is aan het veranderen. En snel ook.
Deze gids behandelt beide werelden: de traditionele symbolen uit stijlhandboeken en de moderne annotaties in gewone taal die de meeste werkende correctoren vandaag de dag daadwerkelijk gebruiken. Sla hem op in je favorieten — je gaat hem nodig hebben.
De traditionele tekens
Deze symbolen worden al meer dan een eeuw gebruikt. Ze zijn ontworpen voor een wereld waarin een corrector een papieren drukproef met een rode pen markeerde, en een zetters (later een typograaf) die tekens interpreteerde om correcties door te voeren.
Verwijdering en invoeging
| Teken | Naam | Betekenis | Gebruik |
|---|---|---|---|
| ✗ (met een lus) | Dele | Tekst verwijderen | Door de ongewenste tekst strepen en ✗ in de marge schrijven |
| ‸ | Caret | Tekst invoegen | Op het invoegpunt plaatsen; de ontbrekende tekst in de marge schrijven |
| ⌇ (verticale lijn) | Verwijderen en aansluiten | Teken verwijderen, ruimte dichten | Voor het verwijderen van een letter binnen een woord |
Dele is waarschijnlijk het meest herkenbare correctieteken. Het komt van het Latijnse delere — vernietigen. Het wordt weergegeven als een kruis met lus (soms lijkend op een kleine d met staart) in de marge, gecombineerd met een doorhaling in de tekst.
Caret (van het Latijnse caret, «het ontbreekt») markeert waar iets moet worden toegevoegd. In de praktijk zet je het caret-teken in de tekst en schrijf je de invoeging in de dichtstbijzijnde marge.
Hoofdletter- en kleine-letterwijzigingen
| Teken | Naam | Betekenis |
|---|---|---|
| ≡ (drievoudige onderstreping) | Hoofdletter | Wijzigen naar hoofdletters |
| / (schuine streep) | Kleine letter | Wijzigen naar kleine letters |
| ═ (dubbele onderstreping) | Kleinkapitaal | In kleinkapitaal zetten |
Een drievoudige onderstreping onder een letter betekent «maak hier een hoofdletter van». Een enkele schuine streep door een hoofdletter betekent «maak hier een kleine letter van». Simpel in theorie — maar in een manuscript van 200 pagina’s lopen deze markeringen snel op.
Spatiëring en positie
| Teken | Naam | Betekenis |
|---|---|---|
| # | Spatie invoegen | Een spatie tussen tekens of woorden toevoegen |
| ⌢ (gebogen lijn) | Aansluiten | Ongewenste ruimte verwijderen |
| ¶ | Nieuwe alinea | Een nieuwe alinea beginnen |
| ⤺ (doorloopteken) | Doorlopen | Geen nieuwe alinea — op dezelfde regel doorgaan |
| ↕ | Omzetten | De volgorde van twee aangrenzende elementen verwisselen |
Het alineateken (¶, ook wel pilcrow genoemd) is een van de oudste typografische symbolen, daterend uit middeleeuwse handschriften. Bij het corrigeren betekent het simpelweg «hier afbreken — nieuwe alinea beginnen».
Omzetten wordt in de tekst aangegeven door een gebogen lijn te tekenen die twee elementen verbindt, met «tr» of «trs» in de marge.
Typografie en opmaak
| Teken | Naam | Betekenis |
|---|---|---|
| _____ (enkele onderstreping) | Cursief | In cursief zetten |
| ~~~~ (golvende onderstreping) | Vet | In vet zetten |
| Omcirkelde tekst | Laten staan / vraag | Diverse toepassingen afhankelijk van de context |
| stet (met puntjes eronder) | Stet | «Laat staan» — vorige correctie negeren |
Stet is de ongedaan-makenknop van de corrector. Afgeleid van het Latijn voor «laat het staan», gebruik je het wanneer een correctie per vergissing is aangebracht. Onderstreep de oorspronkelijke tekst met puntjes en schrijf «stet» in de marge.
Interpunctie
| Teken | Betekenis |
|---|---|
| ⊙ | Punt invoegen |
| ⊘ | Dubbele punt invoegen |
| ∧ met komma | Komma invoegen |
| ∧ met puntkomma | Puntkomma invoegen |
| ⊘⊘ | Aanhalingstekens invoegen |
| ─ | Koppelteken invoegen |
| ── | Half kastlijntje invoegen (en-dash) |
| ─── | Kastlijntje invoegen (em-dash) |
Bij traditioneel corrigeren worden interpunctie-invoegingen aangegeven op het invoegpunt met een caret, en het specifieke leesteken wordt in de marge getekend — vaak omcirkeld om het te onderscheiden van tekstinvoegingen.
BSI-tekens (BS 5261)
Als je in de Britse uitgeverij werkt, kom je BS 5261 tegen — de specificatie van de British Standards Institution voor correctietekens. Deze lijken grotendeels op de Chicago/Amerikaanse tekens, maar met enkele verschillen in notatie.
Belangrijke BSI-conventies:
- Margetekens zijn essentieel. Elk teken in de tekst moet een bijbehorende instructie in de marge hebben.
- Een verticale lijn in de marge scheidt meerdere correcties op dezelfde regel.
- Nieuwe tekst (invoegingen) wordt gevolgd door een afsluitende schuine streep (/) in de marge.
- Tekens worden geplaatst in de dichtstbijzijnde marge (links of rechts) bij de correctie.
BSI-tekens worden nog steeds onderwezen in sommige Britse uitgeverijcursussen en gebruikt door redacteurs die met traditionele uitgevers werken. Maar zelfs in de Britse uitgeverij is het gebruik aanzienlijk afgenomen sinds de overstap naar digitale werkprocessen.
Waar BSI-tekens nog voortleven
- Traditionele Britse uitgevers (met name academische en literaire uitgevers)
- Sommige freelance correctoren die vóór circa 2010 zijn opgeleid
- Correctiecursussen die «beide methoden» (digitaal en traditioneel) onderwijzen
Louise Harnby, een bekende redactionele trainer in het Verenigd Koninkrijk, heeft downloadbare PDF-stempelsets gemaakt op basis van BSI-tekens — een erkenning dat sommige correctoren traditionele symbolen willen gebruiken in digitale tools. Als dat jouw werkwijze is, kun je ze als aangepaste stempels namaken in elke annotatie-app.
De moderne aanpak: annotaties in gewone taal
Dit is wat de meeste werkende correctoren in 2026 daadwerkelijk doen:
Ze schrijven wat ze bedoelen.
In plaats van een dele-teken te tekenen, markeren ze tekst en schrijven «Verwijderen». In plaats van een caret te gebruiken en in de marge te schrijven, plaatsen ze een opmerking: «Invoegen: het». In plaats van drievoudig te onderstrepen, typen ze «Hoofdletter».
Deze verschuiving heeft drie oorzaken:
-
Digitale tools veranderden het werkproces. PDF-annotaties, opmerkingen en wijzigingen bijhouden vervingen de rode pen op papier. De oude symbolen waren geoptimaliseerd voor de pen — met een stylus of toetsenbord zijn ze onhandig.
-
Samenwerking werd internationaal. Een Britse corrector met BSI-tekens en een Amerikaanse redacteur met Chicago-tekens kunnen aan hetzelfde document werken. Gewone taal is universeel.
-
De opleiding veranderde. Grote correctiecursussen (zoals Knowadays, voorheen Proofread Anywhere) leren annotaties in gewone taal. Een nieuwe generatie correctoren heeft de traditionele symbolen nooit geleerd.
Het moderne tekenset
Dit zijn de annotaties die de meeste werkende correctoren vandaag gebruiken:
| Annotatie | Betekenis | Wanneer gebruiken |
|---|---|---|
| Spelling controleren | Een woord bevragen — is dit juist? | Twijfelachtige schrijfwijzen, eigennamen, vaktermen |
| Hoofdletter | Wijzigen naar hoofdletter | Ontbrekende hoofdletter aan het begin van een zin, eigennamen |
| Kleine letter | Wijzigen naar kleine letter | Onjuist gebruik van hoofdletters |
| Interpunctie toevoegen | Ontbrekende punt, komma, enz. | Gedicteerde tekst, doorlopende zinnen |
| Verwijderen | Deze tekst verwijderen | Overbodige woorden, herhaalde zinsdelen |
| Invoegen: [tekst] | De opgegeven tekst toevoegen | Ontbrekende woorden, weggelaten lidwoorden |
| Omzetten | Volgorde verwisselen | Naast elkaar staande woorden in verkeerde volgorde |
| Verduidelijken | Betekenis is onduidelijk | Dubbelzinnige formuleringen, onduidelijke spraak-naar-tekst-resultaten |
| Stet | Vorige markering negeren | Wanneer een correctie per vergissing is aangebracht |
| Voluit schrijven | Afkorting uitschrijven | «dhr.» → «de heer», «ca.» → «circa» |
| Koppelteken | Een koppelteken toevoegen | Samenstellingen: «e-mail» |
| Opmaken | Lay-out wijzigen | Alineawissels, kopniveaus, inspringingen |
| Verifiëren | Feit controleren | Datums, statistieken, citaten, bronvermeldingen |
Het cruciale verschil? Iedereen die kan lezen, begrijpt deze annotaties. Een griffier, een zelfpublicerende auteur, een partner bij een advocatenkantoor — ze hoeven niet te weten wat ✗ met een lus betekent. Ze lezen «Verwijderen» en verwijderen.
Traditioneel vs. modern: wanneer wat gebruiken
Er is geen universeel juist antwoord — het hangt af van met wie je werkt.
Gebruik traditionele tekens wanneer:
- Je klant of uitgever ze uitdrukkelijk vereist
- Je werkt volgens een huisstijlgids die BSI- of Chicago-tekens voorschrijft
- Je corrigeert voor een traditionele Britse uitgever
Gebruik moderne annotaties wanneer:
- Je werkt met PDF’s (het meest voorkomende scenario in 2026)
- Je klant geen professionele redacteur is (auteurs, bedrijven, juridische teams)
- Je wilt dat je annotaties direct duidelijk zijn zonder naslagwerk
- Je rechterlijke transcripties of juridische documenten corrigeert
De trend is duidelijk: gewone taal wint terrein. Maar traditionele tekens zijn niet verdwenen — ze worden alleen steeds meer een niche. Beide kennen geeft je flexibiliteit.
Digitaal werken: correctietekens op iPad en in PDF
De grootste verschuiving in de correctieworkflow gaat niet over welke tekens je gebruikt — maar hoe je ze aanbrengt.
Op papier tekende je de tekens in de marge. In een PDF heb je meerdere opties:
- Opmerkingen en annotaties — de meest gebruikelijke aanpak. Selecteer tekst, voeg een opmerking toe.
- Tekentools — vrije-handmarkeringen met een stylus. Flexibel maar rommelig.
- Stempels — kant-en-klare annotatietekens die je met één tik plaatst. Snel, consistent, professioneel.
De stempelaanpak is bijzonder krachtig voor correctoren die grote hoeveelheden documenten verwerken. In plaats van vijftig keer per dag «Verwijderen» in een opmerkingenveld te typen, tik je op een stempel. In plaats van met de hand een cirkel te tekenen en «Spelling controleren» te schrijven, tik je op een stempel.
Stampede is rond dit idee gebouwd. Het plaatst een aanpasbare stempelbalk naast je PDF — elke stempel is een annotatie die je met één enkele tik kunt plaatsen. Je kunt het ingebouwde set gebruiken (gebaseerd op moderne tekens in gewone taal) of je eigen stempels maken voor elke werkwijze, inclusief traditionele BSI-symbolen als je werk dat vereist.
Het doel is niet om een systeem op te leggen. Het is om jouw systeem sneller te maken.
Beknopt naslagkaartje
Alles in één tabel — oud en nieuw, naast elkaar:
| Wat je wilt doen | Traditioneel teken | Moderne annotatie |
|---|---|---|
| Tekst verwijderen | ✗ (dele) | Verwijderen |
| Tekst invoegen | ‸ (caret) + marginale notitie | Invoegen: [tekst] |
| Wijzigen naar hoofdletters | ≡ (drievoudige onderstreping) | Hoofdletter |
| Wijzigen naar kleine letters | / (streep door de letter) | Kleine letter |
| Nieuwe alinea beginnen | ¶ (pilcrow) | Nieuwe alinea |
| Doorlopen (geen afbreking) | ⤺ (doorlopen) | Doorlopen |
| Volgorde verwisselen | ↕ + «tr» | Omzetten |
| Ongewijzigd laten | stet (met puntjes) | Stet |
| In cursief zetten | Enkele onderstreping | Cursief |
| In vet zetten | Golvende onderstreping | Vet |
| Spatie toevoegen | # | Spatie toevoegen |
| Spatie verwijderen | ⌢ (aansluiten) | Aansluiten |
| Spelling bevragen | Cirkel + «?» | Spelling controleren |
| Afkorting uitschrijven | Cirkel + «sp» | Voluit schrijven |
| Koppelteken toevoegen | ─ in de marge | Koppelteken |
| Betekenis onduidelijk | «?» in de marge | Verduidelijken |
| Feit controleren | — | Verifiëren |
De tekens zijn pas het begin
Correctietekens kennen — of het nu traditionele of moderne zijn — is een basisvereiste. Wat een snelle, nauwkeurige corrector onderscheidt van een trage, is niet de kennis van symbolen. Het is de werkwijze.
Hoe snel werk je door een document? Hoe consistent breng je je tekens aan? Hoe gemakkelijk kan de persoon die je annotaties ontvangt, ze begrijpen?
Dat is wat goede tools oplossen. Niet wat je markeert — maar hoe je het efficiënt, consistent en duidelijk markeert.
Welke tekens je ook gebruikt, zorg dat ze voor jou werken.